Qalmaqal yaradan kitabın müəllifindən - CAVAB yazısı

Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvətlərinin Hərbi Akademiyasının təşəbbüsü və akademiyanın rəisi, general-leytenant Heydər Piriyevin baş məsləhətçiliyi ilə çap olunan "Azərbaycanın qədim və orta əsrlər hərb tarixi” adlı 415 səhifəlik kitab qalmaqala səbəb olub.


BakiPost.az xəbər verir ki, tarix araşdırmçısı Əkbər Nəcəfin ehtiyatda olan polkovnik, tarix elmləri doktoru Mehman Süleymanovun müəllifi olduğu kitabla bağlı iradı müzakirələrə yol açıb. Ə.Nəcəf hərb tarixi adı altında nəşr olunan, lakin içərisində yalnız müharibələr tarixindən bəhs edildiyini bildirib. Ə. Nəcəf BakiPost.az-a göndərdiyi "QICQIRMIŞ TƏFƏKKÜRLƏ HƏRB TARİXİ YAZANLAR” adlı yazıda bəzi arqumentlər səsləndirib.


Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının dosenti Mehman Süleymanov BakiPost.az-a Əkbər Nəcəfin araşdırmasına cavab yazısı göndərib. Həmin yazını olduğu kimi təqdim edirik:


 

HƏRB TARİXİ DİLETANTLIQ YERİ DEYİL


 

"1919-cu il fevral ayının 25-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərb naziri tam artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov Azərbaycan parlamentində proqram xarakterli çıxış etdi. Bu çıxışının sonunda Cümhuriyyətin əvəzsiz və ağsaqqal generalı onun haqqında dövrü mətbuatda yazılmış bəzi yazılara öz münasibətini bildirdi. O, Böyük Britaniya həyatından bir nümunə gətirdi və dedi ki, bir zaman Britaniya parlamentində bəzi deputatlar bəzi mətbuat vasitələrinin haqsız yazılara görə bağlanmasını tələb etdilər. Amma müzakirələrdən sonra deputatlar bu qənaətə gəldilər ki, mətbuat cəmiyyət üçün parlamentdən daha gərəklidir. Lazım olarsa parlament bağlansın, amma qəzetlər bağlanmasın. Səməd bəy bundan sonra onu da əlavə etdi ki, indi mənim haqqımda haqsız yazan qəzetlərə sözüm yoxdur, amma yazanların da öz işinə insafla yanaşması yaxşı olardı.


Müəllifi olduğum "Azərbaycanın qədim və orta əsrlər hərb tarixi” (Bakı, 2016) adlı kitab haqqında Əkbər Nəcəf adlı müəllifin bəzi saytlarda çap etdirdiyi yazıya doğrusu münasibət bildirməyi heç lüzumlu hesab etmirdim. Çünki bu yazıda bir dənə də olsa müddəa yoxdur ki, onun doğruluğu ətrafında mübahisə aparmaq mümkün olsun. Amma istər yazının başlığında həm də yazının mətnində Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının rəhbərliyinin adının çəkilməsi məcbur etdi ki, müəllifin bu məsələdəki haqsızlığını onun nəzərinə çatdırım. Məlumat üçün bildirmək istərdim ki, Azərbaycanın hərb tarixi tariximizin az işlənmiş sahələrindən biridir və bu mövzuda araşdırma aparmaq vətəndaşlıq borcu və mövqeyi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu sahədə kifayət qədər boşluğumuz var və Azərbaycanın hərb tarixinin və azərbaycanlılar arasında hərbi təfəkkür səviyyəsinin dünya miqyasında haqlı yerinin müəyyənləşdirilməsi üçün görüləsi işlər çoxdur. Bu işlərin görülməsi üçün hazırda həm Müdafiə Nazirliyinin, həm də Hərbi Akademiyanın hörmətli rəhbərliyi tərəfindən çox böyük qayğı və kömək göstərilir. Respublikada hərb tarixi ilə barmaqla sayılacaq tarixçilər məşğul olurlar və onlar da hazırda Hərbi Akademiyanın nəzdində toplaşaraq konkret işlər görməyə çalışırlar. Hərbi Akademiyanın rəhbərliyi adından respublika tarixçilərinin böyük bir dəstəsinə müraciət edilərək onlar da bu sahədə əməkdaşlığa dəvət olunmuşdur və biz bu əməkdaşlığa hazırıq. Hətta qeyri-rəsmi şəkildə olsa belə hərbi mövzuda istənilən mövzunu biz çox maraqla qarşılayır və öyrənirik. Biz bilmirik Əkbər Nəcəf hərb tarixinin araşdırılması ilə məşğul olur ya yox. Hər halda respublikada hərb tarixi ilə məşğul olan alimlərimizin heç biri onu tanımadığını bildirdilər. Bununla belə əgər o da bu sahədə hansısa bir biliyə malikdirsə və konkret bir iş görə bilərsə onu çox məmnuniyyətlə qarşılayardıq və ən azı istər Hərbi Akademiyanın, istərsə də Müdafiə Nazirliyinin nəşrlərində ona yer ayıra bilərdik.

 



Biz hərb tarixi ilə bağlı aparılan araşdırmaların heç birini bitmiş hesab etmirik. Əksinə onları başlanğıc hesab edirik və şübhə etmirik ki, mövcud araşdırmalar gələcəkdə aparılan araşdırmalar hesabına daha da təkmilləşdiriləcəkdir. Bir şərtlə ki, bu işin aparılmasına həm də düzgün yanaşma tətbiq edilsin.


Haqqında danışılan kitabın girişində hərb tarixinin predmeti, hərb, müharibə, hərb işinin istiqamətləri, sahələri və s. haqqında geniş məlumat verilmişdir. Yazı müəllifi bu girişi diqqətlə təhlil etsəydi qaldırdığı sualların çoxuna cavab tapa bilərdi. Düşünürəm ki, tərəfsiz mütəxəssislər və oxucular da bu girişlə tanış olsalar dediklərimizlə razılaşarlar. Müəllif yazır ki, "müharibələr tarixi hərb tarixi deyildir. ...Hərb anlayışdır, müharibə isə hadisədir". Bu cümlələrin ardınca müəllif hərbi biologiyanı, hərbi əxlaqı, hərbi musiqini, hərb qaydalarını hərb tarixinə aid edir, amma müharibələri hərb tarixinə aid etmir. Əgər müharibə yoxdursa, hərbi əxlaq, hərbi biologiya (?), hərbi musiqi nəyə lazımdır? Axı bunların (müəllifin bu bölgüsünün məsuliyyəti qalsın onun üzərində) hamısını yaradan və aktuallaşdıran müharibədir. Hərb "anlayışı" adı altında görülən bütün işlər ya müharibənin aparılmasına, ya da müharibənin qarşısının alınmasına xidmət edir.


Dünya hərb nəzəriyyəçilərinin qənaətincə hərb "anlayış" deyil. Hərb-dövlət siyasətinin konkret istiqamətidir. Müharibə isə bu siyasətin davamıdır. Biz də bu qənaətlə razıyıq. Müəllifi əmin edirik ki, onun belə tərifi ilə hərb nəzəriyyəçiliyində rastlaşmaq mümkün deyildir. Əgər doğrudan belə fikirləşirsə, ciddi hərbi ədəbiyyatı yenidən oxusun.

 

GOOGLE-də "Hərb tarixi” ifadəsini sifariş etsə şahidi olacağı cavablar da onun təsəvvürlərinin yanlışlığını nümayiş etdirər.


Müəllif sonra bəndlər üzrə kitaba öz münasibətini bildirir. O, birinci bənddə yazır: "İnsanlıq tarixinin heç bir dövründə, istər mifik, istər dini, istər orfi (ənənəvi) və istərsə də dünyəvi olsun hüquq normalarına əsaslanmayan hərb anlayışı olmayıb". Bu fikirlə bağlı onu demək olar ki, hərb işi ümumiyyətlə sinifli cəmiyyətin və dövlətlərin yaranması ilə meydana gəlmişdir. Bu fikir alternativsizdir. Müəllif razı olsa da, olmasa da bu belədir. Müəllifin qeyd etdiyi mifik, dini, dünyəvi dəyərlər sinifli cəmiyyətdən əvvəl də mövcud idi. Amma həmin dövrdə hərb işi yox idi və hərb tarixi də həmin dövrdən başlamamışdı.


Müəllif sonra bu sözləri işlədir: "müəllif "hərb" termininin kəlmə mənasını bilməməsi insanı dəhşətə gətirir". Doğrudanmı belədir? Yaxşı olmazdımıyazı müəllifi bu terminin mənasını özü açaydı və maraqlananları da maarifləndirərdi. Ümumiyyətlə, müəllif tez-tez belə dəhşətə gəldiyini xatırladır, amma heç bir halda bu dəhşətə səbəb olan məsələnin mahiyyətinə öz baxışını açıqlamır. Biz bu əziyyəti öz üzərimizə götürürük. Hərb - legitim güc vasitələrinin siyasi məqsədlər üçün istifadəyə hazırlaşdırılmasını və tətbiqini nəzərdə tutan və əhatə edən çoxşaxəli fəaliyyət sahəsidir (bu fikir yuxarıdakı fikri təkzib etmir, onu tamamlayır). Özü də bu sahə dövlətin monopoliyasındadır və dövlətin monopoliyasından kənar hərb yoxdur. "Hərb” sözünün arxasında başqa mənanı axtarmağa ehtiyac yoxdur. Mütəxəssislər də bunu təsdiq edə bilər.


İkinci bənddə yazı müəllifi yazır "hərb insanın bioloji varlığının bir parçasıdır". Yəni doğrudanmı belədir? Yəni Allah insanı müharibə aparmaq üçün xəlq edib? Müəllifin iddiasının əksinə olaraq, Aristoteldən bəri yüzlərlə müəllif heç də bu fikirdə deyildir. Hərbi fikir tarixini öyrənməsinin əhəmiyyəti istisna edilməməlidir. Amma müəllif hərb tarixinə yalnız Aristotelin fikirlərinə istinad edərək qiymət verirsə və müasir hərbi təfəkkür üçün Aristotelin fikirləri meyar tutulursa, onda gərək müharibəni də elə Aristotel dövrünün silahları ilə aparaq. Çünki hərbi fikrin və bütünlükdə hərb işinin inkişaf meyarı hərbi-texniki inkişafdır. Digər tərəfdən bir daha qeyd edilməlidir ki, hərbin tarixi insanlıq tarixi ilə deyil, sinifli cəmiyyətin meydana gəlməsi tarixi ilə bağlıdır. Bu fikir alternativsizdir. Müəllif razı olsa da, olmasa da belədir.


Həmin bənddə yazı müəllifinin bir maraqlı fikri də vardır. O kitab müəllifinə müraciət edərək yazır: "Ümumiyyətlə, siz "hərbi biologiyanın" nə olduğunu bilirsinizmi? Bu gün süfrələrimizin bəzəyi olan onlarla meyvə-tərəvəz növünün Azərbaycana sizin işğalçı hesab etdiyiniz orduların gətirdiyindən xəbəriniz varmı? Orta əsrlərdə cəbhədə, səfərdə və düşmənlə döyüşdə susuzluqdan və aclıqdan ölən əsgərə axmaq gözü ilə baxılırdı. Çünki orta əsr hərb sistemində bir əsgər hər şeydən əvvəl müharibə etdiyi ərazinin bioloji sistemini öyrənirdi. Monqolların Azərbaycana hansı bitkilərin və meyvələrin toxumlarını gətirdiyini araşdırmaq hərb tarixinin başlıca vəzifəsidir".


Axırıncı cümləyə münasibətdən başlayaq. Doğrudanmı, Azərbaycanın hərb tarixinin başlıca vəzifəsi monqolların Azərbaycana hansı bitki və meyvə toxumlarını gətirməsini araşdırmaq olmalıdır? Bizsə fikirləşirik ki, Azərbaycanın hərb tarixinin qarşısında dayanan başlıca vəzifə Azərbaycan xalqının dünya hərb tarixinə gətirdiyi yenilikləri, dün­ya hərb sənəti tarixində tutduğu mövqeni, Azərbaycanda hərb işinin inkişaf meyllərini, xüsusiyyətlərini, Azərbaycanda silah və hərbi texnikanın inkişaf meyllərini, bütünlükdə hərb tarixinin predmetini (kitabın girişində açıqlanıb) tədqiq etmək, onların tarixi və metodoloji dəyərini üzə çıxarmaqdır. Əgər səhv etmirəmsə, müəllif onu da demək istəyir ki, döyüşçü səfərdə olarkən susuzluqdan və aclıqdan ölməyin (yəni soyğunçuluq etməyin) yollarını tapmalı idi. Yoxsa ona "axmaq" gözü ilə baxardılar.


Yazı müəllifini inandırmaq istərdim ki, bu, səhv fikirdir. Azərbaycan hökmdarları hətta basılmış ölkələrdə qənimət toplanmasına belə çox ciddi yanaşırdılar. Döyüşçünün su və ərzaqla təmin edilməsi isə döyüşçünün vəzifəsi deyildi. Bunu qoşun başçıları və xidmət personalı təşkil edirdi. Bu məsələnin araşdırılması, yəni qoşunların təminat-təchizat məsələlərinin öyrənilməsi hərb elminin xüsusi bir istiqamətidir. Bu məsələdə də Azərbaycan hərb tarixinin çox zəngin təcrübəsi vardır. Məsələn, bir faktı gətirək. Nadir şah Hindistan üzərinə təxminən 100 minlik bir qoşunla hücum edirdi. Bu sayda olan ordunun təminat və təchizat məsələlərinin Nadir şah tərəfindən necə həll edilməsi elə indi də nadirşünasların təəccübünə səbəb olan bir sual olaraq qalmaqdadır.


Bundan başqa Azərbaycan üzərinə hücum edən orduların bizim tərəfdən işğalçı adlandırılmasına müəllif istehza ilə yanaşır. Müəllif bu fikrini bir qədər açıqlasaydı yaxşı olardı. Bəs Azərbaycan üzərinə hücum edənləri biz xalqımıza necə tanıdaq?


Yazının üçüncü və dördüncü bəndində hərbi psixologiya və hərbi əxlaq haqqında danışılır. Çox güman ki, müəllif hərb işinin mənəvi amilinin bəzi tərkib hissələrini sadalamaq istəyir. Mənəvi amil yalnız psixologiya ilə əxlaqdan ibarət deyil. Hərb işinin mənəvi amilin səviyyəsindən asılılığı hərbin mühüm qanunauyğunluqlarından biridir. Onun əsasını - dövlət işinə, xalq işinə, xidməti vəzifənin icrasına sədaqət, yüksək intizam, yüksək təşkilatçılıq, ardıcıllıq, qətiyyət, qorxmazlıq və s. keyfiyyətlər təşkil edir. Təqdim olunan kitabın elə bir fəsli yoxdur ki, bu məsələlərə toxunulmamış olsun. Qaldısa müəllifin iddiasına ki, "əxlaqi təməllərə söykənməyən hərb yoxdur və hərb birbaşa əxlaq normatividir" bir daha qeyd etmək lazımdır ki, hərb əxlaq yox, siyasətdir, siyasətin güc vasitələri ilə davamıdır. Müharibələr və ya hərb işi əxlaq dərsi keçilməsi üçün aparılmır, konkret siyasi məqsədlərin əldə edilməsi üçün aparılır. Elə buradaca müəllifin qeyri-etik ifadələrinin qarşısında demək istərdim ki, elm təhqir, səmimiyyətsizlik, hörmətsizlik deyil. Sizdən yaşca çox-çox böyük olan birisinin fikrini qəbul edilmiş elmi qənaətlərlə təkzib etməyiniz elə sizin özünüzə də hörmət gətirərdi. Qaldısa müəllifin hərblə əxlaqın qarşılıqlı əlaqəsi haqqındakı fikrinə, qeyd edilməlidir ki, əxlaq amili haqq işi uğrunda mübarizə aparan ölkələrin hərb işində istisna edilməsə də, onun belə mütləqləşdirilməsinə də ehtiyac yoxdur. Ermənistan, ya Azərbaycan ərazilərinə vaxtilə hücum etmiş qoşunlar əxlaq çərçivəsində hərəkət edirdilər? Və ya Ermənistanın hərbi əxlaq "dəyərlərinin" hərb işinə gətirilməsi nə dərəcədə doğru olardı?


Beşinci bənddə müəllif yazır: "hərb qaydasız olmaz və bu qaydalar da pozulmaz. Qədim və orta əsrlərdə yaşayan insanlar sırf qələbə qazanmaq xatirinə döyüşmürdülər. Hərb qaydalarını pozmaq, nəticəsi qələbə olsa belə, əsla qəbul olunmurdu?"


"Hərb qaydaları" deyəndə müəllif yəqin ki, hərb işinin qanun və prinsiplərini nəzərdə tutur. "Qaydalar” ifadəsini çilingağaca şamil etmək daha doğru olardı. Müəllif öz "qaydalarından" heç birinin adını çəkməsə də (və ya çəkə bilməsə də) haqqında danışılan kitabın girişində müharibənin aparılması qanunauyğunluqları, hərbi siyasətin (hərb işinin) qanun və prinsipləri, ordu quruculuğunun, hərb sənətinin qanun və prinsipləri haqqında yetərincə məlumat verilib və diqqət yetirilərsə görmək mümkündür ki, həmin qanun və prinsiplər bütün tədqiqatın metodoloji bazasını təşkil edir. Müəllif bildirir ki, "insanlar sırf qələbə qazanmaq xatirinə döyüşmürdülər". Necə yəni, yəni müharibə əyləncə üçün aparılırdı? Bundan başqa belə bir iddia ilə çıxış etməzdən əvvəl ilk növbədə hərb işinin qanun və prinsiplərinin hüdudları haqqında elementar təsəvvürə malik olmaq lazımdır. Doğrudanmı, müəllif iddiasının digərləri tərəfindən dəstəklənəcəyinə inanır. Ola bilsin ki, müəllif "qayda" deyəndə hansısa bir məişət anlayışını nəzərdə tutur. Bu onun öz işidir. Əgər söhbət hərb sənətindən gedirsə, bu sahənin öz qanunauyğunluqları və prinsipləri var və onlar heç də insan iradəsindən asılı deyildir.


Yazının altıncı bəndində müəllif hərbi strategiyadan danışır. Müəllif yazır: "Orta əsrlərdə strategiya hərb sənəti içində xüsusi bir elm sahəsi olaraq öyrədilirdi. Qədim və orta əsrlərdə dövlət başçılarının demək olar ki, hamısı hərb strategiyasını mükəmməl bilirdilər. Hərb strategiyası, sadəcə, döyüş meydanında ordunun düzülüşü, taktikası, hərb planı deyildir. Hərb strategiyasını bilən adam döyüş üçün məkanı seçməyi, həmin məkanın coğrafiyasını, iqlimini, hətta döyüş günü havanın şərtlərini, əsəcək küləyin təsirlərini bilməli və bunları nəzərə alaraq döyüş planını qurmalı idi".


Doğrudanmı müəllif belə fikirləşir. Təsəvvür etmək olmur ki, hərbi strategiya haqqında belə primitiv təsəvvürlərə malik olan tarixçi hərbi mövzuda başqasına nəyi isə öyrətməyə də çalışır. Axı ən azı bu gün internetdə hərbi strategiya ilə bağlı istənilən qədər məlumat əldə etmək mümkündür. Yuxarıda deyilənlərin hərbi strategiyaya hansısa aidiyyəti varsa da, onlar üçüncü, dördüncü dərəcəli məsələlərdir. Hərbi strategiya bunlar deyil. Haqqında danışılan kitabın girişində hərbi strategiyanın mahiyyəti və əhatə etdiyi məsələlər göstərilibdir. Bu fikirlər yalnız müəllifin fikirləri deyil. Həmin fikirlər dünya hərbi elmi qənaətlərinə əsaslanan fikirlərdir. Orta əsrlərdə hərbi strategiyanın bir elmi sahəsi olmasına gəlincə isə, qoy müəllif bir az da araşdırsın. Hərbi strategiya bir elm sahəsi kimi, XIX əsrin sonlarında formalaşıb. Orta əsrlərdə strategiya adı altında çox hallarda tamam başqa şeyləri nəzərdə tuturdular. Hətta hərb nəzəriyyəçiliyinin klassiki olan Karl fon Klauzevitsin də XIX əsrdə hərbi strategiya haqqında söylədiyi tərifi bu günün tələblərinə cavab vermir. Sonra anlamaq mümkün deyil ki, müəllif bu məsələni nə üçün qabardır. O bilməlidir ki, haqqında yazdığı kitabda bütün mövzular hərbi-strateji çərçivədə təhlil olunub. Düşünürəm ki, ciddi mütəxəssislər bunun belə olduğunu təsdiq edərlər.


Yazının yeddinci bəndində müəllif yazır: "hərb sistemi iki təmələ əsaslanır (Orta əsr hərb sənəti haqqında yazılmış əsərləri oxusaydınız bunu yaxşı bilərdiniz): 1-ağıl, 2-bədən. Buraya qədər, sadəcə, hərbin ağıl düsturundan bəhs etdik. Hərbi sistemin bədəni ordudur".


Müəllifə xatırlatmaq yerinə düşər ki, haqqında tənqidi qeydlər yazdığı kitab orta əsrlər hərb nəzəriyyəçiliyi haqqında deyildir. Bu kitab Azərbaycanın qədim və orta əsrlər hərb tarixi haqqındadır. Onun sadaladığı bir çox orta əsr ərəbdilli müəlliflərin də fikirləri Azərbaycanda orta əsrlər hərbi işinin və hərb sənətinin inkişafı üçün meyar sayılmamalıdır. Müəllif də həmin əsərləri ayrıca təhlil etməyi heç qarşısına məqsəd qoymayıb. Ona görə də yuxarıdakı cümlələr adamı lap dondurur. Bilmirsən nə deyəsən. Ay müəllim, vallah, billah doğru demirsiniz və qeyri-doğru iddialarınızla başqaların zəhməti haqqında qeyri-düzgün fikir yaradırsınız. Bir daha deyirik ki, biz ən qədim dövrdən başlayaraq hərbi fikir tarixinin öyrənilməsinə maraqlıyıq. İnanın ki, bunun əhəmiyyətini biz sizdən az bilmirik. Amma orta əsrlərin hərbi fikirlərinə metodoloji yanaşılmalıdır. Sizin yazınızda isə bir-birinin ardınca ciddi səhvlərə yol vermisiniz. Əvvəla hərbi sistemin bədəni ordu deyil. Hərbi sistemin əsasını ( yəni bədənini) hərbi siyasət, hərbi təşkilat və hərbi idaerəetmə təşkil edir. Sizin "ordu" kimi nəzərdə tutduğunuz hərbi qüvvələr hərbi təşkilata daxildir. Ordu kimi qələmə verdiyiniz qoşunlarda idarəçiliyi, təşkilatçılığı tuğla, bayraqla, simvolikalarla bağlamaq heç bir çərçivəyə sığmır. Vaxtilə qoşunlarda bayraqlar istifadə ediliblər. Amma qoşunlarda idarəçiliyin və təşkilatçılığın əsasları tamam başqa şeylərdir.


Yazının səkkizinci bəndində müəllif yazır: "döyüş meydanında ordunun hərəkəti, döyüşün başlaması, ordunun idarəsi hərbi musiqiyə bağlıdır". Məlumdur ki, qoşunların döyüş əhval-ruhiyyəsinin qaldırılması üçün musiqidən istifadə olunubdur. Amma qoşunların idarəçiliyi tamam başqa anlayış və fəaliyyət sahəsidir. Burada strukturlar var, tabeçilik var, nəzarət mexanizmi var, təyinat var, vəzifə bölgüsü var və s. Yəni minlərlə hektar ərazini əhatə edən döyüş meydanı musiqiçilərlə doldurulmasını müəllif necə təsəvvür edir? Axı əks təqdirdə, musiqinin səsi qoşunlara çatmazdı. Təsəvvür edin ki, böyük bir qoşun dəstəsi deyək ki, dağlıq ərazi ilə geri çəkilir və ya gizli şəkildə düşmənin arxasına keçmək istəyir, burada musiqi nə edə bilər?


Müəllif yazır: "Çünki döyüşü sərkərdələrin və hökmdarların tapşırıqları deyil, həmin musiqinin ritmi, tonu, səsi, ahəngi idarə edirdi. 30-40 minlik ordunu döyüş meydanında heç bir komandan və hökmdar idarə edə bilməz".


Qəribə bir məntiqdir. Belə çıxır ki, döyüşün nə məqsədlə aparıldığını, necə aparıldığını sərkərdələr və hökmdarlar deyil şeypurlar (və digər musiqi alətləri) idarə edirdilər. Axı şeypurlar olsa-olsa sərkərdələrin istifadə etdiyi vasitələrdən biri ola bilər. Bəs onda hökmdarlar, sərkərdələr, qoşun başçıları nə edirdilər? Qoşunların idarəçiliyi hərb məharətidir. Müəllifin məntiqinə görə, hərb məharətinin inkişaf səviyyəsini də şeypurlar müəyyənləşdirirdi. Onda Nadir şah, Napoleon kimi sərkərdələr nəyə lazım idi? Müəllif yazır ki, 30-40 minlik ordunu döyüş meydanında heç bir komandan və hökmdar idarə edə bilməz. Bu nə məntiqdir. Müəllif hətta Rusiyada bu gün də Qızıl ordu orkestrinin yaşamasını fikrinə sübut kimi göstərir. Yəni, Rusiya Çeçenistanda 30-40 minlik ordunu ancaq şeypurlar vasitəsilə idarə edirdi? Və ya Xəzər dənizindən Suriyaya raketlər atılanda onu şeypurlarla idarə edirdilər.


Səkkizinci bənddə müəllif belə bir fikir də söyləyir: "Rus-varyaq quldurlarının X əsrdə Azərbaycana hücumları haqqında səhv məlumatlarla dolu 60 səhifəlik fəsil yazmaqdansa hərbi musiqi haqqında 10 səhifə yazıb azərbaycanlı hərbçini aydınlatmaq çoxmu çətindir?".


Müəllifin nəzərinə çatdırmaq istərdik ki, X əsrdə qədim rusların Azərbaycana hücumu və onların Bərdəyə gəlib çıxmaları onun qəbul edib-etməməsindən asılı olmayaraq hərb tariximizin maraqlı səhifələrindən biridir. Hərb tariximizin bu səhifəsini nə üçün araşdırmayaq ki? Nə üçün müəllif buna belə küskünlüklə yanaşır? Digər tərəfdən müəllif 60 səhifəlik bir araşdırmanın "səhv" olduğunu iddia edir. Eşitdiyimizə görə, müəllif tarix üzrə fəlsəfə doktorudur. Onun şəxsiyyətinə toxunmadan qeyd edilməlidir ki, səhv kimi iddia edilən məsələnin əsaslandırılması üçün konkret faktların ortaya qoyulması elementar tədqiqatçı etikasıdır. Bunu hərb bir tarixçi bilməlidir. Nəyə görə bizim hər bir abzası faktlara söykənən araşdırmamız səhvdir, amma heç bir fakta istinad etməyən müəllif fikri düz olmalıdır? Burada bir fikri də əlavə etmək yerinə düşər. Əgər müəllif Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixi barəsində bu qədər məlumatlıdırsa nə üçün bir əsər yazıb ortaya qoymur?


Müəllif iradlarının sonuncu bəndində hərb tarixini-silahların tarixi kimi təqdim edir. Fikrinin davamından belə başa düşülür ki, müəllif kitabda silahlara az yer verilməsinə irad tutur. Bununla bağlı, bizim fikrimiz belədir. Silahların tarixi hərb tarixi deyil, hərb tarixinin bir sahəsidir. Müəllif qeyd etməsə də biz əlavə edək ki, silah və hərbi texnikanın, başqa sözlə hərb işinin maddi-texniki bazasının inkişaf səviyyəsi bütünlükdə, bütün cəmiyyətlərdə hərb işinin və hərb sənətinin inkişaf meyarıdır. Bu fikir qırımızı xətt kimi kitabın bütün fəsillərində qabardılmışdır. Müəllif maraqlansaydı hətta kitabın mündəricatına baxmaqla bu barədə məlumat əldə edə bilərdi. Belə təsəvvür yaranır ki, müəllif haqqında yazdığı kitab haqqında çox səthi tanışlığa malikdir.


Sonra müəllif hətta Nizami Gəncəvinin əsərlərində hərbi fikirlərin araşdırılmasına da istehza ilə yanaşır, Makiavellinin və bir sıra ərəb tarixçilərinin adlarını çəkir, İslam dünyasında hərb elminin bir elm sahəsi kimi öyrənildiyindən danışır. Nizami Gəncəvi ilə bağlı müəllifin iradını da buraxaq onun öz insafına. Bununla belə yaddan çıxarmaq olmaz ki, N.Gəncəvinin hərb işi barəsindəki fikirləri Azərbaycanda hərbi fikir tarixinin çox dəyərli və qürurdoğurucu bir səhifəsidir. Hər bir azərbaycanlı bununla fəxr edə bilər. Amma deyəsən Əkbər Nəcəf başqa fikirdədir. Olsun. İndi demokratiya dövrüdür.


Əkbər Nəcəf yazısında Azərbaycanın hərb tarixinin müxtəlif səhifələrinin və problemlərinin öyrənilməsinə də narazılıqla yanaşır. Bir vaxtlar sovet rejimi belə qadağalar tətbiq edərdi. Bu qadağalar dövrü keçmədimi?


Amma bir daha qeyd edək və müəllifin yadına salaq ki, orta əsrlərdə hərbi mövzuda hansısa əsər yazıla bilər. Əslində hərbi mövzuda əsərlərin yazılmasına hələ qədim Çində, Hindistanda başlanmışdı. Amma bu sahənin bir elm sahəsi kimi formalaşması tarixin çox-çox sonrakı dövrlərinə aiddir. Müəllif istəsə də belədir, istəməsə də. Ayrı-ayrı əsərlərin ortaya çıxması elmi sahənin formalaşması demək deyil. Orta əsrlərdə isə ayrı-ayrı hərbi təcrübə yayıla və ya öyrədilə bilərdi. Hərb elmi yox.


Bir neçə məqama da qısa münasibət. Xəzər xaqanlığında qulamların olub-olmaması barədə yazı müəllifi xeyli ittihamlar yağdırır. Bu məqama qədim rusların Azərbaycana hərbi yürüşləri kontekstində toxunulub. Müvafiq fəsildə təhlilin məqsədi rus qoşunlarının Azərbaycana yürüşünün səbəblərini, vasitələrini, nəticələrini və Azərbaycan ərazisində bu işğala qarşı müdafiənin təşkili öyrənməkdir. Fəsildə yalnız əlavə və ötəri məlumat kimi, konkret müəlliflərə istinad edilməklə Xəzər xaqanlığının qoşunları haqqında məlumat verilir. Xəzər xaqanlığı qoşunlarında kimin olub-olmamasının aydınlaş­dırıl­ması tədqiqatın məqsədi deyil və bu məsələnin Azərbaycan hərb tarixinə heç bir dəxli də yoxdur.


Yazı müəllifi bir sıra ərəb müəlliflərinin adlarını çəkir və onlara diqqət aryılmamasını da yumşaq deyilsə irad sayır. Bununla bağlı bildirmək yaxşı olardı ki, ərəb dilli ədəbiyyatda və ya islam dünyasında hərbi fikirlərin qoyuluşu kitabın tədqiqat obyekti deyil. Bizim üçün maraqlı Azərbaycanda hərbi fikir tarixi ola bilər ki, buna da kitabda iki fəsil ayrılıb.


Yazının bir yerində isə müəllif silah istehsalı ilə bağlı Rusiyada, Belorusiyada, İranda meşələrin soyqırıma məruz qaldığı haqda uzun-uzadı yalnız onun üçün maraq kəsb edə biləcək fikirlər söyləyir və qeyri-etik ibarələrdən də əl çəkmir. Qoy müəllif əlini ürəyinin üstünə qoyub özü cavab versin, hansısa ölkədə meşələrin soyqırıma məruz qalmasının Azərbaycanın hərb tarixinə nə aidiyyəti var? Həmin məsələ müəllifi narahat edirsə, onu ayrıca tədqiq etsin və göndərsin həmin ölkələrə. Amma bir vətəndaş kimi Əkbər Nəcəfin nəzərinə çatdırmaq istərdim ki, ölkənin müdafiəsi tələb edərsə müdafiə məqsədilə ağacların qırılmasını da qəbul etmək olar, hələ bundan əlavə ölkənin hər bir vətəndaşı da Vətənin müdafiəsi yolunda şəhid olmağa hazır olmalıdır.


Yazı müəllifi sonda haqqında yazdığı kitabın müəllifi haqqında əsassız bir sıra qeyri-etik ifadələrə və mövzuya dəxli olmayan fikirlərə də yer vermişdir. Bunları da buraxaq müəllifin insafına. Həyatı boyu hərbi mövzuda bir tədqiqat aparmayan, habelə özünü savadlı və mədəni ziyalı sayacaq birisinin ömrünün əz azı 30 ilini hərbi tədqiqatlara həsr edən və artıq 25 kitabı işıq üzü görən birisi haqqında belə ifadələri işlətməkdə nə dərəcədə haqlı olduğunu qoy o özü ətrafında olanlarla birlikdə müəyyənləşdirsin.


Yazının belə diletantlığı onun sifarişliliyi gümanı yarada bilər. Hər halda istəməzdik buna inanaq. Ona görə də, müəllifə təklif edirik ki, çap olunduqda 8 səhifə olan yazısının istənilən abzasını mötəbər sayıla biləcək mütəxəssislərlə və hərb tarixi sahəsində az-çox araşdırma aparmış tədqiqatçılarla müzakirə etsin və əgər onun fikri təsdiq olunsa bu yazının çap olunduğu saytın nümayəndəsinin iştirakı ilə onunla görüşməyə, onu dinləməyə və düzgün fikirlərini nəzərə almağa hazırıq. Düşünürük ki, respublikada hərb tarixi ilə məşğul olan tarixçilərin və hərb işi üzrə təcrübəli mütəxəssislərin də bu görüşə dəvət edilməsi, onların iştirakı ilə məsələnin aydınlaşdırılması bütünlükdə həyatını müqəddəs və şərəfli xidmətə həsr edən hərbçilərlə bağlı sayğısız fikirlərin ictimailəşdirilməsinin qarşısını almağa kömək etmiş olardı.


Sonda onu demək istərdik ki, hərb tarixi diletantlıq yeri deyil və özfəaliyyəti qəbul etmir. Hər kəsin bacara biləcəyi işlə məşğul olması yaxşı olardı”.


 

Bakı Post

Şikayətinizi bizə yazın
Xəbərlərinizi bizə göndərin
WhatsApp: +994502060266

XƏBƏR LENTİ

27 Aprel 2017
Bütün xəbərlər
Bütün xəbərlər